Categoriearchief: Ecologie

Water

water-h2oWater is voor alle levende wezens een eerste levensbehoefte: er zijn bacteriën en archaea die zonder zuurstof kunnen of moeten leven, maar alles en iedereen heeft water nodig. Wij mensen ook. Van al het water op Aarde — en dat is vrij veel — is minder dan 3 procent zoet water. Van dat water is maar iets van 22 procent vloeibaar, want de rest zit vast in gletsjers en ijskappen (voor zolang het duurt). En dat vloeibare zoetwater is bijna allemaal grondwater. Daar moeten we dus zuinig op zijn!

Bovendien zuivert een levende bodem het water: de helderheid van het slootwater is een goede indicator van het bodembeheer”

Bodembeheer en waterbeheer zijn uitwisselbaar: een bodem kan per procent organische stof 170.000 liter water per hectare vasthouden. Bovendien zuivert een levende bodem het water: de helderheid van het slootwater is een goede indicator van het bodembeheer. Op heel veel plaatsen is het water verre van schoon. Ook zitten er onzichtbare gifstoffen in, zoals het veelgebruikte glyfosaat en andere neonicotinoïden die bijdragen aan de terugval van de bijen en andere insecten.

Ons eigen drinkwater krijgen we ook niet meer schoon. Vooral resten van de pil, landbouwgif en antidepressiva zijn er steeds moeilijker uit te krijgen. Toch hebben wij nog behoorlijk goed drinkwater in vergelijking met de meeste andere landen (en het wordt gelukkig niet gefluorideerd). Wereldwijd heeft een op de tien mensen geen toegang tot veilig drinkwater.

Multinationals, zoals Coca-Cola of Nestlé, mogen al tientallen jaren lang voor een schijntje het water waar gemeenschappen van afhankelijk zijn uit natuurgebieden pompen. Dat relatief schone drinkwater mogen ze in flessen terugverkopen aan de lokale bevolking. Alleen in Nederland gooien we al zo’n 550 miljoen plastic flesjes per jaar weg. In de V.S. zijn dat er 50 miljard. Tegelijkertijd is het in sommige staten in de Verenigde Staten verboden om hemelwater op te vangen. Zelfs als het op je eigen huis valt, is het nog steeds van de staat. Multinationals mogen meer dan de burgers. Fraai staaltje kapitalisme.

Op een meenderij wordt water in de bodem opgeslagen, gezuiverd en vult het het grondwater aan. Zonder technische poespas of energie. En het water is van iedereen. Zo hoort het namelijk te zijn!

Insecten

IMG_4429Als je een auto hebt, kun je je misschien nog herinneren dat er nog geen tien jaar geleden bij elk tankstation een emmertje met een zeem stond waarmee je de insecten van de voorruit en bumper kon poetsen. Dat hoeft niet meer. Dit zou alarmbellen moeten laten rinkelen bij de weldenkende mens, maar het gaat kennelijk te langzaam — net als bij klimaatverandering eigenlijk. In plaats van de insecten als de kanarie in een kolenmijn te zien, gedragen wij ons als een kikker die in een pan met water die langzaam aan de kook wordt gebracht. We hebben het gewoon niet door.

De bijensterfte krijgt wel heel veel aandacht. Tenminste, de honingbij krijgt veel aandacht. Het lot van de wilde bij (solitaire bijen zoals de metselbij) en de hommel is kennelijk niet zo belangrijk. Noch die van de zweefvlieg. Toch zijn ook zij enorm nuttig voor ons mensen. De larven van zweefvliegen eten bijvoorbeeld heel veel luizen.

In de eerste maanden van 2016 zijn er 45 procent minder vlinders geteld dan het jaar ervoor”

Ook vlinders krijgen wel wat aandacht. Mag ook wel, want het gaat er erg slecht mee. In de eerste maanden van 2016 zijn er 45 procent minder vlinders geteld dan het jaar ervoor. Neonicotinoïden zoals imidacloprid en glyfosaat zijn waarschijnlijk de boosdoeners, hoewel er een hele knappe propagandacampagne draait die ons het tegendeel wil doen geloven. Pesticiden zijn niet nodig in een landbouwsysteem waar alleen veerkrachtige planten worden verbouwd. Maar daar heb je een levende bodem voor nodig, en die wordt vernietigd door kunstmest en de bijbehoren pesticiden.

Als direct gevolg van de terugval van de insecten, storten ook de vogelpopulaties in. Alles hangt met elkaar samen, je kunt niet de onderste kaart uit een kaartenhuis trekken en verwachten dat hij gewoon blijft staan. Je kunt niet aan de natuurwetten tornen.

Hoe meer pesticiden er gebruikt worden, hoe meer en giftigere pesticiden er nodig zijn. Zo treden en altijd resistenties op bij de  insecten die de planten eten, onkruiden en ziekteverwekkende schimmels en bacteriën. Ironisch is het wel.

Bodem

8053614949_982fecf12d_kDe basis van de meenderij is de levende bodem. Bacteriën, schimmels, protozoa, micro- en macrogeleedpotigen, insecten, slakken, vogels, reptielen, zoogdieren en natuurlijk planten moeten allemaal een plekje krijgen. Dat duurt een tijdje voordat de ultieme balans is bereikt, maar het is zeer wel mogelijk. Verstoring van de bodem wordt zoveel mogelijk vermeden, want elke verstoring levert problemen op. Ziektes en plagen zijn in de regel (of misschien wel altijd) terug te voeren op de bodem. Zo onder, zo boven. Er wordt dan ook niet aan bestrijding gedaan, alleen aan remediëring.

Het gaat allemaal om balans. Slakken zijn verschrikkelijk nuttig, maar als je er te veel van hebt kunnen ze flinke overlast veroorzaken. Ze hebben heel veel vijanden: vogels, egels, bosmuizen, kikkers, padden, salamanders, spinnen, kevers, nematoden… Zelfs sommige mensen zijn hun vijand, gek genoeg. Toch maken ze voedingsstoffen vrij en maken ze ruimte voor gezonde planten door verzwakte exemplaren op te eten. Natuurlijk zijn er wel wat schadelijke soorten, maar die zijn in de minderheid en zullen geen enorme schade aan kunnen richten als er veel diversiteit is. Diversiteit geeft veerkracht. En veerkracht mist enorm in onze monoculturen.

Een plant die groeit in een bodem met veel wormen heeft wel veertig procent minder slakkenvraat”

Een andere welkome gast is de worm. Zij zijn ontzettend belangrijk voor het vrijmaken van voedingsstoffen, net als de slak, en produceren stoffen waar een plant sterker van wordt. Een plant die groeit in een bodem met veel wormen (denk hierbij aan dertig stuks per spadesteek!) heeft wel veertig procent minder slakkenvraat. Een voorbeeld van zo’n stofje is het enzym chitinase, dat chitine (waar de huid van insecten van is gemaakt) kan oplossen en door compostwormen wordt geproduceerd. Planten kunnen dat enzym opnemen en als een insect dat proeft neemt hij logischerwijs vlug de benen. Probleem opgelost!

Zo heeft elk organisme zijn functie: alle kleine beestjes helpen!

Als je meer wilt leren over de bodem kun je nu al terecht bij een cursus humisme die ik door het hele land geef (en online) of de boeken lezen die ik heb vertaald: Het Bodemvoedselweb en Bodem in Balans.

Zaden

3bcfa96Zaden zijn van niemand. Dat er multinationals zijn die zaden patenteren is volslagen immoreel. Op Voedsel Anders 2014 wees Vandana Shiva naar mijn koffertje en zei: “Als iemand met zijn koffertje een gebouw binnenloopt en zou claimen dat het gebouw van hem is omdat zijn koffertje erin staat, zou niemand dat serieus nemen. Toch hoeven multinationals maar een kleine verandering aan een plant door te voeren om de hele plant te kunnen patenteren. Dat is volkomen absurd”. Of zoiets.

Zaden zijn kleine wondertjes. Ze bevatten al het genetische materiaal dat nodig is om een hele plant of boom uit te laten groeien. Elk zaadje is uniek, en daarmee is elke plant ook uniek. Die genetische diversiteit geeft veerkracht: als een insect heeft uitgevogeld hoe hij een plant op kan eten, moet hij bij de volgende plant weer overnieuw gaan puzzelen. In een veld met genetisch identieke planten kan zo’n insect zich makkelijk vermenigvuldigen en grote schade aanrichten. Dit geldt ook plantenziekte zoals phytophthora. Monoculturen zijn onnatuurlijk: de natuur zal er alles aan doen om ze te vernietigen. Als de planten genetisch identiek zijn is dat een makkie, tenzij de boer er pesticiden overheen spuit. Dan moeten er eerst resistenties optreden. Dat gebeurt altijd.

We kunnen niet tegen de natuur strijden, want we maken er zelf onderdeel van uit”

We kunnen niet tegen de natuur strijden, want we maken er zelf onderdeel van uit. Strijden tegen de natuur is strijden tegen onszelf. Die strijd willen we dus niet winnen. Gelukkig zijn er steeds meer organisaties actief in de strijd tegen de multinationals die onze zaden van ons afpakken, genetisch verpesten en toe-eigenen. Tegelijkertijd gaan mensen zelf zaden bewaren en ruilen. Een meenderij is een levende zadenbank, waar iedereen gebruik van mag maken. Want als het klimaat verandert, dan moeten de planten meeveranderen. Dat lukt niet als ze in een kluis op de noordpool zitten, daarvoor is natuurlijke selectie nodig.

Menselijke selectie heeft ons niet veel goeds gebracht: rassen die geselecteerd zijn op smaak en gelijkvormigheid, maar niet op resistentie tegen ziekten of op voedingsstoffengehaltes. De ‘vergeten’ groentes bevatten vaak veel meer voedingsstoffen en smaak en zijn dan ook minder doorgefokt. Dat is een goede basis om weer nieuwe rassen op te baseren. Er is een ongelofelijke hoeveelheid planten die eetbaar zijn: volgens de FAO tussen de 250.000 en 350.000 eetbare soorten, waarvan er maar 150 tot 200 gebruikt worden door mensen. Volgens PFAF zijn er meer dan 20.000 eetbare soorten, wat ook heel veel is. Heel veel ongebruikte potentie.

Klimaat

DroughtOp het moment van schrijven worden alle klimaatrecords al meer dan een jaar elke maand verbrijzeld. In april 2016 was het 1,1 graden warmer dan het gemiddelde van de afgelopen eeuw. Waarschijnlijk zijn we te laat met actie ondernemen. Maar:

“Hoop is niet hetzelfde als optimisme, evenmin de overtuiging dat iets goed zal aflopen, wel de zekerheid dat iets zinvol is ongeacht de uitkomst”. – Vaclav Havel

We moeten dus gewoon actie ondernemen. Maar wel de juiste actie.

De klimaatwetenschappers hebben de snelheid waarmee het klimaat verandert stelselmatig onderschat. De positieve feedbackmechanismen zijn kennelijk niet allemaal bekend. En sommige, zoals de grootschalige branden in de taiga en de absurde winning van fossiele brandstoffen uit teerzanden en schaliegas door middel van fracking komen misschien ook een beetje onverwacht. De mensheid is bezig zijn eigen graf te graven. En volgens sommigen is dat ook maar het beste.

We moeten regeneratieve mensen worden”

Maar daar ben ik het niet mee eens. Ik ben niet van mening dat er mensen moeten sterven om de planeet te redden. Ik vind wel dat het gedrag van de ‘westerse mens’ compleet moet veranderen. We kunnen ons hier niet uitconsumeren. We moeten regeneratieve mensen worden. We moeten de woestijnen vergroenen, zaden verzamelen, biodiversiteit behouden, bodems herstellen, bomen planten, voedsel produceren, verbinding voelen, de natuur de ruimte geven. Dat soort dingen.

Dat moeten we niet doen om er ‘de kost mee te verdienen’. We zijn het verschuldigd aan onze kinderen, die nu een onleefbare planeet te wachten staat waar het meer overleven dan leven zal zijn. Waar hebben ze dat aan te danken?

De beloning voor de genoemde regeneratieve acties is het hoogst haalbare: onze kinderen zien opgroeien en een leven zien leiden dat de moeite waard is. Is dat niet wat we voor ogen hadden?

Onkruid

Top_view_of_a_dandelionDe meest gehoorde definitie van onkruid is: ‘een plant die op een plek staat waar jij hem niet wilt hebben’. Maar die plant wil daar wel staan. Wat maakt ons zo alwetend dat wij kunnen bepalen waar een plant moet staan? Dat weten wij niet. Wij mensen zijn vooral bezig met het doodmaken van wat wil leven en het in leven proberen te houden van wat wil sterven. Maar als we echt stabiele ecosystemen willen hebben, dan zullen we toch echt anders naar onkruid moeten kijken. Want de onkruiden zijn misschien wel de nuttigste planten in je tuin. Onkruiden zijn pioniersplanten die een verstoorde bodem komen bedekken en herstellen en geschikt maken voor ander planten (die verder in de natuurlijke successie zitten).

Veel mensen worden ‘gewied’ door het huidige onderwijsmodel. Omdat ze zelf kunnen nadenken. Als je niet slaafs genoeg bent, dan ben je niet welkom in onze maatschappij. Dat zijn natuurlijk verschrikkelijk waardevolle mensen die nu buiten de boot vallen. Op de meenderij zijn zij meer dan welkom, net als hun plantaardige evenknieën.

Onkruiden zijn vaak, maar niet altijd, indicatorplanten: zij komen alleen op omdat de bodem een bepaald gebrek of overschot aan voedingsstoffen vertoont, of omdat er problemen zijn met de structuur, drainage of vochtgehaltes. Dat probleem oplossen is hun niche. En zodra het probleem is opgelost, verdwijnen ze vanzelf weer. Dat kan kort duren, dat kan lang duren, maar uiteindelijk verdwijnen ze.

Een betere omschrijving van onkruid vind ik: ‘planten waarvan men de waarde nog niet heeft ingezien’, want elke plant is waardevol”

Een betere omschrijving van onkruid vind ik: ‘planten waarvan men de waarde nog niet heeft ingezien’, want elke plant is waardevol. Elke plant legt namelijk zonne-energie vast waarmee bijna al het andere leven op het land van energie wordt voorzien. Bovendien zijn veel onkruiden eetbaar. Meestal zijn ze gezonder om te eten dan de plantjes die je probeert te kweken (de giftige en schadelijke planten uitgezonderd, uiteraard). En best veel planten zijn geneeskrachtig. En sommige hebben mooie bloemetjes waar de bijtjes op afkomen.

Is het je wel eens opgevallen dat onkruid niet opgegeten wordt door slakken of insecten? Dat komt doordat ze er zelf voor hebben gekozen om op die plek op te komen, waardoor ze veel vitaler zijn. De bodemgesteldheid past bij ze. Als de bodem perfect is voor jouw gewassen, zullen de onkruiden opgegeten worden door de slakken voordat jij dat kan doen. Eigenlijk wil je dus ook altijd ergens een verstoorde bodem hebben speciaal voor deze waardevolle planten, maar nu ploegen we elk jaar half Nederland om. Dat is een beetje te veel van het goede.

Natuur

IMG_8402Natuur is niet iets wat buiten ons is; wij zijn natuur. Wij zijn dan ook volledig afhankelijk van natuur. Wij zijn eigenlijk een transportmiddel voor biljoenen bacteriën en gisten waar wij volledig van afhankelijk zijn. Een deel van die micro-organismen krijg je bij je geboorte van je moeder, een deel krijg je mee door in een beetje vieze omgeving te leven. Kleine kinderen stoppen instinctief grond in hun mond en op die manier bouwen ze hun darmflora op. Voor volwassenen is dat alweer een stuk moeilijker. Na een antibioticakuur kom je er eigenlijk nooit meer helemaal bovenop, hoewel pro- en prebiotisch eten wel helpt (denk aan gefermenteerd voedsel).

Het ontbreken van een gezonde en diverse darmflora bij veel mensen heeft een epidemie  aan allergieën en andere ‘welvaartsziekten’ tot gevolg. Ook depressie is deels terug te voeren op gebrek aan contact met de bodem: in de bodem leven bacteriën die geluksgevoelens veroorzaken. Hygiëne gaat momenteel veel te ver. Veel mensen denken dat bacteriën altijd schadelijk zijn, maar in werkelijkheid kunnen wij helemaal niet zonder ze. Antibacteriële handzeepjes zijn niet alleen gevaarlijk vanwege de allergieën en resistente bacteriën die ze veroorzaken, ze werken niet eens. Tenzij je de zeep anderhalf uur laat inwerken. De werkzame stof, Triclosan, blijft echter nog heel lang actief in de oppervlaktewateren.

Veel mensen denken dat bacteriën altijd schadelijk zijn, maar in werkelijkheid kunnen wij helemaal niet zonder ze”

Dat ‘in de natuur’ zijn goed voor je geestelijke gezondheid is hoef ik je natuurlijk niet te vertellen. Al met al is het een open deur dat er op een meenderij ruimte is voor natuur. Of het échte natuur wordt is zeer de vraag, want daarvoor heb je grote roofdieren nodig, zoals de wolf. Helaas komt die steeds niet ver het land in. Zolang er geen roofdieren zijn, zal onze ‘natuur’ steeds weer uit balans raken door reeën, herten en zwijnen. Bijkomend probleem is dat onze natuur te versnipperd is, waardoor de grazers niet kunnen migreren. Maar voor een benadering van natuur zal zeker ruimte gemaakt worden.